სომხური მართლმადიდებლური სამოციქულო ეკლესია Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի
ივანე აივაზოვსკის სურათი ”გრიგოლ ლუსავერინჩ”
დამაარსებელი	ბართლომე და იუდა მოციქულები
ავტოკეფალია	301 წელი
წინამძღვარი	მისი უწმიდესობა გარეგინ II
რეზიდენცია	ვაღარშაპატი
ტერიტორია	სომხეთი, ევროპა, აზია, ახლო აღმოსავლეთი, ამერიკა, ავსტრალია
ენა	სომხური
დოგმატიკური თვალსაზრისი	მიაფიზიტობა
მრევლი	9 მილიონამდე[1]
ოფიციალური საიტი	www.armenianchurch.org

სომხური სამოციქულო ეკლესია (სომხ. Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի; სრული დასახელება „სომხური წმინდა მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესია“) – უძველესი ეკლესია მსოფლიოში. საყოველთაოდ აღიარებულია,რომ სომხეთმა პირველმა მიიღო სახელმწიფო რელიგიად ქრისტიანობა 301 წელს.^[2]. იწოდება სამოციქულოდ, ვინაიდან სომხური ტრადიციის თანახმად, სომხეთის ტერიტორიაზე ქრისტიანობის პირველი მქადაგებლები იყვნენ იუდა და ბართლომე მოციქულები. თუ მხედველობაში არ მივიღებთ ლეგენდებს, სომხეთში ქრისტიანთა არსებობის შესახებ პირველი ცნობა (დაახლოებით 274) დასტურდება ათანასე ალექსანდრიელთან. სახელმწიფო რელიგიად ქრისტიანობა სომხეთში გამოცხადდა IV საუკუნის დასაწყისში (სამეცნიერო-პოპულარული ლიტერატურის მიხედვით 301 ^[3][4], ხოლო უკეთ არგუმენტირებული სამეცნიერო შეხედულებით 315 წელს), თრდატ III-ის დროს, გრიგოლ განმანათლებლის ღვაწლით. გრიგოლივე გახდა სომხეთის პირველივე ეპისკოპოსი (ერთხანს საეპისკოპოსო ხარისხი გრიგოლის საგვარეულოში მემკვიდრეობით გადადიოდა). წმ. გრიგოლი სომეხთა ეპისკოპოსად ხელდასხმულ იქნა კესარია–კაბადოკიის მთავარეპისკოპოს ლეონტის მიერ, რითაც სომხეთის ეკლესია იქცა კესარია–კაბადოკიის ეკლესიის იურსდიქციის ქვეშ მყოფად, ეს დამოკიდებულება გაგრძელდა 368 წლამდე, როდესაც სომხეთის მეფე პაპმა დამოუკიდებლად დასვა სომხეთის მთავარეპისკოპოსი, რითაც საფუძველი ჩაეყარა სომხური ეკლესიის ავტოკეფალიას ^[5]. IV-V საუკუნეების მიჯნაზე ბიზანტიისა და ირანის ცდით ორად გაყოფილ სომხეთში ადგილობრივი საერო ხელისუფლება მოიშალა და ამიერიდან ერთიანი სომხეთის სიმბოლო გახდა სომხეთის სამოციქულო ეკლესია, რასაც დაახლოებით ამავე ხანებში სათავეში ჩაუდგა ავტოკეფალური ეკლესიის პატრიარქ-კათალიკოსი, რომლის რეზიდენციაც ხან ვაღარშაპატში (ეჩმიაძინი) იყო, ხან დვინში.

მიაფიზიტობა |

სომხური ეკლესიის წარმომადგენლები მონაწილეობას იღებდნენ პირველ სამ მსოფლიო საეკლესიო კრებაში და ცნობდნენ მათ განსაზღვრებებს. სომხური ეკლესია ეყრდნობა კირილე ალექსანდრიელის ფორმულის „μία φύσις τοῦ θεοῦ λόγου σεσαρκωμένη“ — „ერთია განხორციელებული სიტყვა-ღმერთის (ლოგოსის) ბუნება“. სომხური ეკლესიის ქრისტოლოგია სიტყვაში „ბუნება” გულისხმობს არა რეალურ ეგზისტენციას, როგორც ეს მართლმადიდებლობაშია მიღებული, არამედ თვისობრიობათა ერთიანობას, რომელიც ერთი სახეობის წარმომადგენლებს გააჩნიათ. შესაბამისად ერთ არსებას, ერთ სუბიექტს შეიძლება ჰქონდეს მხოლოდ ერთი თვისობრიობათა ერთიანობა. იესო ქრისტეს, რომელიც არის განკაცებული ღმერთი, გააჩნია ერთი ბუნება — განკაცებული ღმერთის ბუნება. თავის მხრივ, განკაცებული ღმერთის ბუნებაში მოიაზრება არა ახალი ბუნება, რომელიც წარმოიქმნა ორი ბუნების შეერთებით ან შერწმით, არამედ მოიაზრება ორი ბუნების შეურწყმელი, შეურეველი და ამავე დროს განუყოფელი და განუშორებელი ერთიანობა. ისევე როგორც ადამიანში არის ორი ბუნება, ხორციელი და სულიერი, მაგრამ მათი ერთიანობა — ანუ ადამიანური ბუნება აღწერს ადამიანის რაობას და ეს ბუნება არის ერთი, მიუხედავად იმისა რომ მასში ვასხვავებთ ორს (ხორციელს და სულიერს).

ავარაირის ბრძოლის გამო სომეხი ეპისკოპოსები ვერ დაესწრნენ ქალკედონის IV მსოფლიო საეკლესიო კრებას (451) და მთელი მეხუთე საუკუნის II ნახევრის მანძილზე მონაწილეობა არ მიუღიათ დიოფიზიტობასა და მონოფიზიტობას შორის გამართულ პოლემიკაში. დვინის (506) საერთოკავკასიურ კრებაზე ქართლისა და ალბანეთის ეკლესიებთან ერთად სომხეთის ეკლესიამ მიიღო ზენონის ჰენოტიკონი და გადაჭრით დაგმო ნესტორიანელობა.

554 წელს ჩატარდა დვინის მეორე კრება, სადაც სომხურმა ეკლესიამ ანათემას გადასცა ევტიქის ერესი (მონოფიზიტობა), სევერიანობა, პავლიკიანობა და ასევე, ქალკედონის საეკლესიო კრება.

726 წელს მანასკერტის კრებამ ჩამოაყალიბა და დაამტკიცა 10 ანათემატიზმი, რომელიც გახდა სომხური ეკლესიის ქრისტოლოგიის ბაზისი. ამ ანათემატიზმების მიხედვით დაგმობილ იქნა:

• ევტიქის სწავლება (მონოფიზიტობა), კერძოდ ქრისტეს ორი ბუნების შერწყმის და ღვთაებრივი ბუნების მიერ ადამიანური ბუნების სრული შთანთქმის აღიარებისთვის.


• ნესტორის სწავლება (ნესტორიანელობა), კერძოდ ქრისტეს ორბუნებოვნების და ორჰიპოსტასობის აღიარებისთვის (ორი ბუნება=ორი ქრისტე).


• სევეროზ ანტიოქიელის სწავლება (სევერიანობა), კერძოდ ქრისტეს სხეულის ხრწნადობის აღიარებისთვის.


• ივლიანე ჰალიკარნასელის სწავლება (ივლიანიტობა), კერძოდ ქრისტეს სხეულის უხრწნელ-მოჩვენებითობის აღიარებისთვის (ქრისტეს სხეულის უვნებობა).


• ქალკედონიტობა (მართლმადიდებლობა), კერძოდ განკაცების შემდეგ ქრისტეს ორი ბუნების, ორი ნების, ორი ქმედების აღიარებისთვის.

საბოლოო სახით სომხური ეკლესიის დოგმატური ხედვა ჩამოაყალიბა კათალიკოსმა ნერსეს შნორალიმ (მადლმოსილმა) თავის ეპისტოლეში ბიზანტიის კეისრის მანუილ კომნენისადმი – „გარდამოცემა სომხური ეკლესიის სარწმუნოებისა“ (1166 წ.).

ლიტერატურა |

• 
  ზ. ალექსიძე, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, გვ. 472-473, თბ., 1985 წელი.

რესურსები ინტერნეტში |

• Армянская апостольская церковь // «Православная Энциклопедия»


• «Краткий очерк истории Армянской Церкви с I по VIII века« //


• 
  Иеромонах Гевонд Оганесян, настоятель монастыря Святых Архангелов (Иерусалимский патриархат), кандидат богословских наук. «Армянская Церковь и Халкидон. Армянское достояние на святой земле». Иерусалим, 2010.. Армянская Церковь и Халкидон. В html формате
  

სქოლიო |

ხ • გ • რ სომხეთის სამოციქულო ეკლესიის მეთაურები მოციქულთა ქადაგების პერიოდი წმ. მოციქული თადეოზი 43—66 წმ. მოციქული ბართოლომე 60—68 სომხეთის საეპისკოპოსო ეპისკოპი ზაქარია (68—72) ეპისკოპი ზემენტოსი (72—76) ეპისკოპი ატირნერსე (77—92) ეპისკოპი მუშე (93—123) ეპისკოპი შაენი (124—150) ეპისკოპი შავარში (151—171) ეპისკოპი გევონდიოსი (172—190) ეპისკოპი მერუჟანი (240—270) ეჩმიაძინის კათოლიკოსატი წმ. გრიგოლ I 302—325 წმ. არისტარქეს I 325—333 წმ. ვართან I 333—341 წმ. იუსიკ I 341—347 პარენ I 348—352 св. ნერსეს I დიდი 353—373 შააკ I 373—377 ზავენ I 377—381 ასპურაკეს I 381—386 წმ. სააკ I 387—436 წმ. ოვსეპ I 437—452 მელიტე I 452—456 მოვსეს I 456—461 წმ. გიუთი I 461—478 წმ. ოვანეს I 478—490 ბაბქენ I 490—516 სამველ I 516—526 მუშე I 526—534 სააკ II 534—539 ქრისტოფორე I 539—545 გევონდ I 545—548 ნერსეს II 548—557 ოვანეს II 557—574 მოვსეს II 574—604 აბრაამ I ალბათანეცი 607—615 კომიტას I 615—628 ქრისტოფორე II 628—630 ეზრ I 630—641 ნერსეს III 641—661 ანასტას I 661—667 ისრაელ I 667—677 სააკ III 677—703 ეგია I 703—717 ოვანეს III 717—728 დავით I 728—741 თრდატ I 741—764 თრდატ II 764—767 სიონი I 767—775 ესაი I 775—788 სტეფანოზ I 788—790 ოვაბ I 790—791 სოგომონ I 791—792 გევორქ I 792—795 ოვსეპ II მორიელი 795—806 დავით II 806—833 ოვანეს IV 833—855 ზაქარია I 855—876 გევორქ II 877—897 მაშტოც I 897—898 ოვანეს V 898—929 სტეფანოზ II (რიშტუნი) 929—930 თეოდოროს I (რიშტუნი) 930—941 ეგიშე I (რიშტუნი) 941—946 ანანია I 946—968 ვაჰან I 968—969 სტეფანოზ III 969—972 ხაჩიკ I 973—992 სარქის I 992—1019 პეტროს I 1019—1058 ხაჩიკ II 1058—1065 გრიგოლ II 1066—1105 ბარსეგ I 1105—1113 გრიგოლ III 1113—1166 ნერსეს IV შნორალი 1166—1173 გრიგოლ IV 1173—1193 გრიგოლ V 1193—1194 გრიგოლ VI 1194—1203 ოვანეს VI 1203—1221 კონსტანტინე I 1221—1267 ჰაკობ I 1268—1286 კონსტანტინე II 1286—1289 სტეფანოზ IV 1290—1293 გრიგოლ VII 1293—1307 კონსტანტინე III 1307—1322 კონსტანტინე IV 1323—1326 ჰაკობ II 1327—1341, 1355—1359 მხიტარ I 1341—1355 მესროპ I 1359—1372 კონსტანტინე V 1372—1374 პოღოს I 1374—1382 თეოდოროს II 1382—1392 კარაპეტ I 1393—1404 ჰაკობ III 1404—1411 გრიგოლ VIII 1411—1418 პოღოს II 1418—1430 კონსტანტინე VI 1430—1439 გრიგოლ IX 1439—1441 კირაკოს I 1441—1443 გრიგოლ X 1443—1465 არისტაქეს II 1465—1469 სარქის II 1469—1474 ოვანეს VII 1474—1484 სარქის III 1484—1515 ზაქარია II 1515—1520 სარქის IV 1520—1536 გრიგოლ XI 1536—1545 სტეფანოზ V 1545—1567 მიქაელ I 1567—1576 გრიგოლ XII 1576—1590 დავით IV 1590—1629 მოვსეს III 1629—1632 ფილიპოს I 1633—1655 ჰაკობ IV 1655—1680 ეგიაზარ I 1681—1691 ნახაპეტ I 1691—1705 ალექსანდრე I 1706—1714 ასტვაცატურ I 1715—1725 კარაპეტ II 1726—1729 აბრაამ II 1730—1734 აბრაამ III 1734—1737 ლაზარე I 1737—1751 მინას I 1751—1753 ალექსანდრე II 1753—1755 სააკ V 1755 ჰაკობ V 1759—1763 სიმეონ I 1763—1780 გუკას I 1780—1799 ოვსეპ არლუტეანი 1800—1801 დავით V 1801—1807 დანიელ I 1807—1808 ეფრემ I 1809—1830 ოვანეს VIII 1831—1842 ნერსეს V 1842—1857 მატევოს I 1858—1865 გევორქ IV 1866—1882 მაკარ I 1885—1891 მკრტიჩ I 1892—1907 მატევოს II 1908—1910 გევორქ V 1911—1930 ჰორენ I 1932—1938 გევორქ VI 1945—1954 ვაზგენ I 1955—1994 გარეგინ I 1995—1999 გარეგინ II 1999 დვინის კათოლიკოსები იუსიკ (373—387). ზავენ (387—390). სააკ (დაახ. 390—392). ასპურაკ (დაახ. 392—395). აღვანაკის კათოლიკოსები (განძასარის კათოლიკოსატი) აბას 551—595 ვირო 595—629 ზაქარია I 629—644 იოანე I 644—671 უხტანესი 671—683 ელიაზარი 683—689 ნერსეს I 689—706 სიმეონ I 706—707 მიქაელ 707—744 ანასტასე I 744—748 იოსებ I (ოვსეპ) 748—765 დავით I 765—769 დავით II 769—778 მათე I 778—779 მოსე I 779—781 აარონი 781—784 სოლომონ I 784 თედორე 784—788 სოლომონ II 788—789 იოანე II (ოვანესი) 799—824 მოსე II 824 დავით III 824—852 იოსებ II 852—877 სამუილ 877—894 ჰოვან 894—902 სიმეონ II 902—923 დავით IV 923—929 ისააკ (სააკი) 929—947 გაგიკ 947—958 დავით V 958—965 დავით VI 965—971 პეტრე I 971—987 მოსე III 987—993 მარკოზი, იოსებ III, სტეფანე I (993—1079) იოანე III 1079—1121 სტეფან II 1129—1131 გრიგოლий I დაახ.1139 ბეჟგენ დაახ.1140 ნერსეს II 1149—1155 სტეფანე III 1155—1195 იოანე IV 1195—1235 ნერსეს III 1235—1262 სტეფანე IV 1262—1323 სუკიანი და პეტრე II დაახ.1323-1331 ზაქარია II დაახ.1331 დავით VII (?) კარაპეტ 1402—1420 იოანე V დაახ.1426-1428 მათე II დაახ.1434 ათანას II, გრიგოლ II და იოანე VI 1441—1470 აზარია (?) თომა დაახ.1471 არისტაქეს I (?) სტეფანე V დაახ.1476 ნერსეს IV დაახ.1478 შმავონ I დაახ.1481 არაკელ 1481—1497 მათე III დაახ.1488 არისტაქეს II 1515-დაახ.1516 სერგო I (სარქის) დაახ.1554 გრიგოლий III დაახ.1559-1574 პეტრე III 1571 დავით VIII დაახ.1573 ფილიპე (?) იოანე. VII 1574—1584 დავით IX დაახ.1584 ანასტასий II დაახ.1585 შმავონ II 1586—1611 არისტაქეს III Колатакци დაახ.1588 მელქისეტი დაახ.1593 სიმეონ III დაახ.1616 პეტრე IV 1653—1675 სიმეონ IV 1675—1701 იერემია გასან-ჯალალი 1676—1700 ისაია გასან-ჯალალი 1702—1728 ნერსეს V 1706—1736 ისრაელ 1728—1763 ნერსეს VI 1763 იოანე VIII 1763—1786 სიმეონ V 1794—1810 სერგო II 1810—1828; 1815 წლიდან მიტროპოლიტის ტიტულით აღთამარის კათოლიკოსები დავით (დაახ. 1117—1140). ზაქარია. III (1434—1464). სტეფანოზ (დაახ. 1464—1480). გრიგოლ I (1512—1544). გრიგოლ II (დაახ. 1574). მარტიროსი (დაახ. 1655). ნიკოგაიოსი (1743—1754). გრიგოლ IV (1754—1761). თოვმა (1761—1780). დაახ. 1780 შეუერთდა ეჩმიაძინს. სისის კათოლიკოსები პოღოს (დაახ. 1442—1457). კონსტანტინე (დაახ. 1457—1480). ოვსეპ (დაახ. 1480—1510). ნერსეს (დაახ. 1651). მიქაელი (დაახ. 1750). გარეგინ I (1983—1995, სომხეთის კათოლიკოსი 1995—1999). არამ I (1995 წლიდან).